Asp

[dapHne]

ASP sandığınız kadar zor bir iş değil. Yapmanız gereken karar vermek ve PWS kurulumunu yapmak.
Eğer buraya gelmeden önce başka yerlerde, başka kişilerden ASP öğrenimine başladı iseniz korkmaya gerek yok.. Siz zaten en önemli işi yapmış karar vermişsiniz.. Gerisi siz istemeseniz de gelecektir.. Buna inanın..

[dapHne]

Yeni bir dil öğrenmek nasıldır bilirsiniz. Önce konuşmayı bilmeli, ardından yeni diliniz için alıştırmalar yapmalısınız... Yani ben burada sizin HTML bildiğinizi varsayıyorum... ASP ve diğer web programlama dilleri HTML kodları içine yazılır.. Yani onlar da HTML'in bir parçalarıdır.

Öncelikle neden ASP öğrenmek istediğinizi sorun kendinize.. Neden olabilir?
Artık HTML size yetmiyor olabilir. Daha interaktif sayfalar yapma isteği var içinizde. Sayfamda formlar olsun, ziyaretçi ile bir bütün olan sayfalarım olsun istiyorum diyorsanız.. Ya da sayfanız da üyelik sistemi olsun kim geliyor kim gidiyor kontrol edeyim diyorsanız.

Bu nokta da ben size etmeye çalışacağım...

Bu arada bir şeye dikkatinizi çekmez istiyorum, benim size örnek olarak yazdığım kodları kopyalamaz kendiniz yazarsanız daha çok başarılı olursunuz. Hata olduğu taktirde örneklerden yararlanabilirsiniz. Unutmayın, kodları kendiniz yazacaksınız.

Karar verdiyeniz şimdi başlayabiliriz..

Önce PWS (Personel Web Server) kuralım.

Ardından ASP'ye giriş yapalım...

[dapHne]

İşletim sisteminiz Windows 95, 98, NT4 WorkStation veya NT4 Server ile çalışıyorsa Web Server programını siz kurmak zorundasınız. Windows 2000 Server ise Kişisel Web Server programı kendiliğinden kurulu demektir.
Biz kurulmuş olmadığını var sayıyoruz ve burada kısaca Windows için Kişisel Web Server kurulumunu anlatıyoruz :

Kişisel Web Server kurulumuna geçmeden önce bilgisayarımıza bir kimlik vermemiz gerekiyor:
Bilgisayarım / Denetim Masası / Ağ' ı tıklayarak açacağımız diyalog kutusunda ikinci sekme olan Tanımlama'yı açın ve "Bilgisayar adı" kutusuna istediğiniz adı yazın. (Önerilen ad: Server) Bilgisayarınızın ağ ortamında olması gerekmez.

Windows 98'e Kişisel Web Server kurmak için iki yol izleyebilirsiniz. Windows 98 CD-ROM'unda Add-ons klasöründeki PWS dizininde Kur.exe 'yi tıklayın veya Windows NT Option Pack CD-ROM'unda Default.htm' i açın. Bilgisayarınızın Windows 98 ile çalıştığını algılayacak olan program size Personel (Kişisel) Web Server (PWS) kurmayı önerecektir. Kişisel Web Server kurarken her iki durumda da ikinci diyalog kutusunda Minimum / En az veya Typical / Tipik seçeneğini değil, Custom / Özel'i seçin ve açılacak yeni diyalog kutusunda Microsoft Data Acces Components (MS Veri Erişim Bileşenleri) satırına işaret koyarak Alt Bileşenleri Göster düğmesini tıklayın. Açılacak seçme kutusunda ise ADO Documentation satırına işaret koyun. Bu belgelerden daha sonra veri-yönlendirmeli Web uygulaması yaparken yararlanacağız..
Kısaca özetlemek gerekirse: 98 CD-Rom'unda Add-ons klasöründeki Kur.exe ' yi çalıştırıyor ve Custom/ Özel seçeneğini seçiyoruz.. Bundan sonra yukarıda belirttiğim seçenekleri de seçerek kurulum işlemini tamamlıyoruz.

Kişisel Web Server kurulduktan sonra bilgisayarı yeninden başlatmak gerekir.

Windows NT4.0 Workstation veya Server'a IIS 4.0 kurmak için Option Pack CD-Rom'undaki default.htm'i çalıştırmanız ve açılacak browser penceresinde IIS'i kurma seçeneğini tıklamanız yeter. Burada da ADO Documentation'ı sabit diskinize aktarabilmek için gerekli seçeneği işaretleyin.

Windows 98'e Kişisel Web Server kurulduğunda Masaüstü'nde (Publish) adlı bir simge belirecektir. NT sistemlerine ise Başlat menüsünde Programlar bölümüne IIS Manager satırı eklenir. Bu yollardan biriyle PWS veya IIS ' i çalıştırın.

Kişisel Web Server'da Personel Web Server Manager (Yönetici) kutusu açıldığında soldaki araç çubuğunda Yöneti'cinin çeşitli bölümlerine gitmeniz için gereken gezinme simgelerini göreceksiniz. Şimdi Kişisel Web Server' ımızı daha yakından inceleyelim:

PWS 'inizi açtığınızda karşınıza böyle br ekran çıkmalı. (Tabii ki üzerinde işaretler olmayacak.)

1- Yukarıda 1 numara ile işaretlediğim yerde öncelikle bilgisayarımıza verdiğimiz ismi görüyoruz. Biraz sonra yazacağımız ASP sayfalarımızı çağırırken, browser adres kutumuza bu adı yazacağız. Ayrıca bu birde orada Dur yazan bir buton görüyoruz. Bu da serverımızı durdurmaya yarıyor. Ama biz şimdi onunla çalışacağımız için durdurmuyoruz..

2- İkinci işaretli yerimiz ise Kişisel Web Server'ın bilgisayarımızdaki sabit diskteki gerçek adresi. Bu sizin Kişisel Web Server'ınızın kök(root) dizinidir. Genellikle C:\inetpub\wwwroot klasörüdür. Yapacağımız ASP dosyalarını bu dizinin içine koyacağız. Ama benim PWS'min kök dizini bu değil. Siz de isterseniz bilgisayarınızda bulunan başka bir diske de yükleyebilirsiniz PWS'i.

Soldaki araç çubuğundan Gelişmiş simgesini tıklayın; ortadaki pencerede sanal dizinleri görüyorsunuz. Bunlardan Home'u seçin ve sağdaki "Özellikleri Düzenle" düğmesini tıklayın.

Ana dizinin Okuma, Yürütme ve Makro erişim haklarının işaretli olmasına dikkat edin. İleride kendinize Kişisel Web Server'ınızın kök dizininde yeni bir dizin oluşturursanız (örneğim: resimler gibi) ve içine sitenizle ilgili dosyalar koyarsanız, Gelişmiş penceresinde Ekle düğmesini tıklayarak bu gerçek dizini de sitenin sanala dizinlerinden biri haline getirmeniz gerekir.

Gerçek dizinin adı XYZ bile olsa, sanal dizin haline getirirken istediğiniz sanal adı verebilirsiniz. Ama unutmayın browser'ın adres hanesine gerçek dizin adını değil sanal dizin adını yazmanız gerekir.

Bu işlemleri IIS'te değişik araçlar ve diyalog kutularıyla, fakat temel ilkeler itibariyle aynı şekilde yapabilirsiniz. NT4 sistemlerinde IIS'i kurmadan önce, Service Pack 3'ü uygulayın; Internet Explorer 5'i kurun. Elinizde varsa Service Pack 4,5 veya 6'yı en son uygulayın.

Şunu hatırlatmalıyım ASP sayfalarımızı sınamak için bilgisayarınızda Microsoft Internet Explorer kurulu olması gerekmiyor. ASP sayfalarımızı Netscape ile de sınayabiliriz.

PWS kurulum işlemini bitirdirdikten ve birazcık tanıdıktan sonra artık ASP dosyalarımızı yazmaya başlayabiliriz. Heyecana gerek yok. Herşey çok güzel olacak!

[dapHne]

PWS Kurulumunu tamamladıktan sonra bir deneme yapalım ve PWS'imizin çalışıp çalışmadığını kontrol edelim.

Başlamadan önce bir kaç hatırlatma. ASP sayfaları HTML gibi bir düz yazı dosyasıdır. Buna göre istediğiniz bir düz yazı dosyası ile ASP sayfalarını yazabilirsiniz. HTML yazarken kullandığımız NotePad bu iş için çok uygundur. Ve 10'uncu satırın sonunda nokta olduğuna dikkat edelim. Kolları sıvayın ASP'nin büyülü dünyasına adım atıyoruz:

<html>
<head>
<title> ASP ile Merhaba </title>
<meta **********="content-type" *********"text/html; charset=ISO-8859-9">
<meta **********="Content-Type" *********"text/html; charset=windows-1254">
</head>
<body>
<><center>Merhaba Dünya! </>
<h2>Bugün:
<% Response.Write(Date) %>.
</center>
</h2>
</body>
</html>



Bu dosyayı merhaba.asp adıyla kaydedelim (Nereye? PWS' in kök dizinine.) ve bilgisayarımızda bulunan Kişisel Web Server'da veya ISS' te sınayalım. Web Server'ı çalıştırın. (Bunu masaüstündeki Yayımla ikonuna tıklayarark yapıyoruz.) Browser'ınızın URL hanesine, Kişisel Web Server'ınızın adı ile birlikte (Hani PWS kurarken bilgisayarımıza bir isim vermiştik ya. İşte onu yazalım.) dosyanın adını yazın. Yani şöyle olmalı:

http://server/merhaba.asp

Bu dosyayı PWS'in kök dizinine kaydettiysek eğer sayfamız çalışmıştır. Bize Merhaba Dünya! demiş ve bugünün tarihini vermiştir:

görüntü böyle olmalı

Şimdi ilk ASP sayfası denememizi yaptığımıza göre biraz da işin teknik kısmından söz edelim. HTML'in ziyaretçi bilgisayarda çalıştığını biliyorsunuz. Browser URL hanesine adını yazdığımız HTML dosyasını Web Server' dan ister. Web Server dosyayı bulur ve içindeki resimleri ve diğer unusurları bizim bilgisayarımıza gönderir. Biz de sayfayı böylece görmüş oluruz. Fakat bazen server'a bize sadece bir dosya göndermesini değil, bir dosyanın içindekayıtlı komutlar varsa onları icra etmesini de bildirebiliriz. Bunu yapmanın bir yolu CGI programlarıdır. Diğer yol ise ASP'dir. Web Server, kendisinden bir ASP belgesi talep edildiğinde, önce dosyanın içeriğine bakar. Sonra da: "Hmmm. Sanıyorum bu bir .asp dosyası. Hemen bunu ASP.DLL programına göndermeliyim. Sonra da işime devam edeyim!" der.

Yaptığımız örnekte de gördüğümüz gibi ASP sayfası hem HTML kodları içerir hem de içerisinde script dili ile yazılmış kodlar vardır. ASP sayfalarımız da VBScript ve JavaScript kodları kullanabiliyoruz. Ama biliyorsunuz ki browserlar arası uyuşmazlıklar var. Mesela Netscape VBScript dilinden hiç anlamaz. Ama bizim ASP sayfalarımız serverda çalışacağı için bu sorun olmaktan çıkıyor. Bunun açıklaması şöyledir: ASP.DLL gelen sayfada hangi script dilinin kullanıldığına bakar ve bunun için gerekli ortamı oluşturur, bu script dilini yorumlayacak programı çalıştırır. Bu program da script dilini yorumlar daha sonra ASP.DLL de icra edilen komulatlar, işletim sisteminin ı istiyorsa (Veritabanından veri çekmek veya dosya sistemine bir dosya açtırmak, yazdırmak gibi) bu ın edinilmesini sağlar. Bütün bu işlerin sonunda HTML kodlarına ek yapmak (Örneğin: bir tablonun içini çekilen verilerle doldurmak veya dosya sisteminde edinilen bir dosyanın içeriğini sayfaya yazdırmak gibi) gerekiyorsa bunu ASP.DLL yapar.

ASP.DLL kendine gönderilen sayfayı satır satır okur ve önce ASP kodlarının gerektirdiği HTML değerlerini bulur. Yani önce ASP icra edilir. Sonra HTML bölümleri ile birleştirilir bu ASP komutları ve sayfaya yazdırılır. ASP sayfalarımızda yazdığımız ASP kodları görünmez. Yazdığınız VBScript ve JavaScript kodları HTML bir parçası olarak browserda görüntülenecektir. Ama sayfada ASP'ye dair hiçbir şey kalmayacaktır.

ASP sayfalarımızda genellikle VBScript dilini kullanmamızın hiç bir nedeni yoktur. JavaScript dilini de kullanabiliriz. Netscape VBScript dilini anlamaz demiştim. Bunun da bizim VBScript dilini kullanmamız ile bir ilgisi yoktur. Çünkü ASP sayfalarımızda ASP kodları görünmediği gibi bu script dilinin kodlamaları görünmez. Tabii ortaya çıkardığımız HTML sayfasının Netscape tarafından sorunsuz çalışabilmesi için Netscape'in anladığı Dinamik HTML unsurlarına yer verme zorunluluğumuz hala devam ediyor.

[dapHne]

(Temel Yazım Kuralları)

VBScript yani Visual Basic Script. Ama biz kısaltılmış olan adını yani VBScript adını kullanıyoruz. Visual Basic dilini biliyor iseniz, VBScript dilini biliyorsunuz sayılır.
Daha önce de ASP sayfalarımızda VBScript dilini kullanabileceğimizi söylemiştim. Bu yüzden şimdi VBScript öğrenmeye başlıyoruz.
İstemci tarafında çalışan sayfalar da Netscape VBScript dilini anlamaz. Ama bizim sayfalarımız Server' da çalışacağı için bu sorun olmayacak. Sadece bir kaç VBScript komutu ile mükemmel ASP sayfaları hazırlayabiliriz.
ASP sayfalarımızdaki script dillerini, gerek VBScript, gerek diğer script dillerini sayfa içindeki HTML kodlarından ayırmamız gerekir. ASP.DLL' ye "ASP.DLL kardeş, Script dilimiz şurada başlıyor, şurada bitiyor" dememiz gerekir. Bunun için şimdi öğreneceğimiz script dili VBScript' in kodlarını <% %> işaretleri arasına alırız. Kardeşimiz ASP.DLL (kardeşimizden daha çok söz ettik ondan) bu işaretler " <% %> " arasındaki komutları yazmak yerine yapar. HTML' deki "< >" klasik unsurlar aynen sayfaya yazılır, ama <% ve %> işaretine gelince çok sevgili ASP.DLL' miz durur ve bir düşünür. <% ve %> işaretlerinin arasındaki her şey "Language" ile belirlediğimiz scriptin yorumlayıcısına gönderilir (Aralarında sürekli paslaşır bunlar). <% ve %> işaretlerine sınırlayıcı denir. Sınırlayıcının içinde bir ya da bir çok satır kod bulunabilir.
ASP ve VBScript komutlarımızın arasında "Yorum Satırımız" olmalıdır. Bu neden gereklidir? Yorum satırını bir kodu ne için nerede kullandığımızı belirtmek için kullanırız. Böylece kodlarımızı başka biri devam ettirmek istediğinde nerede ne yaptığımızı açıkça görmüş olur. Ya da uzun süre çalışmadığımız ASP sayfamızda unuttuğumuz yerler olabilir. Bunlara hatırlatma satırı da denir. Yorum satırının başına ( ' ) tek tırnak işareti koyarız. Böylece serverın yorumlayıcısı bu tek tırnağı gördüğünde, görmemezlikten gelir. Sanki hiç tanışmıyorlarmış gibi! Şimdi VBScript ile bu teknikleri kullanarak bir sayfa yazalım. Hem de VBScript' te biraz daha yakınlaşalım:

<% @LANGUAGE=VBScript %>
<html>
<head>
<title>Merhaba VBScript</title>
<meta **********="content-type" *********"text/html; charset=ISO-8859-9">
<meta **********="Content-Type" *********"text/html; charset=windows-1254">
</head>
<body>
<center>

<%
' Yazı boyutumuzu belirlediğimiz bir değişken tanımlayalım
Dim fontBoyut
%>

<%
' Yazı boyutumuzu 1'den 7' ye kadar değiştirelim
For fontBoyut = 1 to 7
%>
<font size = <%= fontBoyut%> >
VBScript' e Merhaba <br>
<% next %>
</center>
<> Bugün <%= WeekdayName(Weekday(Date)) %>, <%= Date %>.
Şu anda Server' a saat: <%= Time %>.<p>
</>
</body>
</html>



Bu sayfayı vbsmerhaba2.asp adı ile kaydedin (VBScrtipt' e daha önce merhaba demiştik. Bu ikincisi). Şimdi sayfanın içindeki kodları inceleyelim...

Görüntü böyle olmalı

Sayfamızın başında, bu sayfayı VBScript ile yazacağımızı belirttik. Daha sonra herzamanki HTML kodlarımızı yazdık. Daha sonra bir değişken tanımladık. Bundan sonra değişkenlerin bizim hayatımızda yeri çok büyük olacak . Açıklama satırında da neler yaptığımızı anlatmaya çalıştık. Kısa ve öz. Daha sonra yazı boyutumuzun 1'den 7' ye kadar değişmesini istediğimizi söyledik.
Bu font boyutlarının sayfada uygulanabilmesi için font özelliklerini belirttiğimiz HTML etiketi olan <font=""> etiketine tanımladığımız değişkeni yazdık. Böylece font boyutumuzu değişkenimiz belirleyecek: <font size= <%= fontBoyut %> > dedik. <%= bu ifade ASP' de Response.Write metodunun kısaltılmış halidir. Yani <%= bu işareti yazdığımızda, içine değişkeni yazmamız gerekiyor tabii, bu değişkeni al sayfaya yaz demiş oluyoruz. Böylece değişkenimiz VBScript'e Merhaba yazısını sayfaya 1' den 7' ye kadar büyüterek yazdı. Bunları sayfada sıralamasını sağlamak için de <% next %> döngüsünü yazdık. Daha önce de gördüğüm tarih işlemini yazdık. Ama bu defa biraz farklı olarak. Dikkat ederseniz ASP ve VBScript kodlarını Yeşil renk ile yazıyorum. Böylece diğerlerinden ayırmamızın daha kolay olacağı kanısındayım. Değişkenler ve dögülerden ileride daha çok bahs edeceğiz. Çünkü onlarsız hiç bir işe yaramayız


Yazım Kuralları

VBScript komutlarının, değişken adlarının büyük harf, küçük harf olması önemli değildir. Ben genel de VBScript ile yazdığım kodların baş harflerini büyük yaparım. Dediğim gibi büyük harf, küçük harf hiç fark etmez:

For fontBoyut = 1 to 7
FOR FONTBOYUT = 1 TO 7
for fontboyut = 1 to 7

Olarak da yazabilirdik. Hiç bir şey değişmezdi. Ama tabii bazı istisnalar var. VBScript' in kendine has gelenekleri de vardır..
Eğer bir kod satırı çok uzun geliyorsa ve daha sonra anlaşılması mümkün olmayacak derecede uzuyorsa bu satırı alt çizgi ile ( _ ) aşağıdaki satırda devam ettirebiliriz:

<%
If degisken1 > And_
degisken < 10 Then
%>

Verdiğim örnek o kadar da uzun değil. Ama daha sonra, daha uzunlarını da yazmamız gerekecek.

Şimdi adından çok söz ettiğimiz Değişkenlere bir bakalım... Nedir? Ne değildir?